Aa Lettergrootte
16
 
Lokale reacties op de injectieplaats na vaccinatie
Overzicht

Na vaccinatie kunnen ontstekingsverschijnselen optreden, zoals (vlekkerige) roodheid, zwelling, warmte en pijn op de injectieplaats. Bij vaccinatie wordt een lichaamsvreemd vloeistof onder de huid of in de spier gespoten. Het lichaam reageert hierop met een opruimproces dat deze ontstekingsverschijnselen kunnen geven. Deze ontstekingsreactie ontstaat meestal binnen twee dagen na vaccinatie en verdwijnen weer vanzelf na enkele dagen. Meestal is deze lokale ontstekingsreactie enkele centimeters groot. Soms breidt de zwelling en roodheid zich uit tot over het schouder- en/of ellebooggewricht heen. Deze uitgebreide reactie heet een ‘extensive swelling of vaccinated limb (ELS)’. Een ELS wordt vaak gezien na de prik rond de leeftijd van 4 jaar in het Rijksvaccinatieprogramma [1, 2].

Een lokale reactie komt vaak voor na toediening van een vaccin
De lokale reactie wordt gekenmerkt door de eerder genoemde ontstekingsverschijnselen. Ook kan een blauwe verkleuring en jeuk ontstaan. De ontsteking kan zich onder invloed van de zwaartekracht van de injectieplaats af verplaatsen, bijvoorbeeld bij een blauwverkleuring of een zwelling. De klachten van een ontstekingsreactie kunnen behandeld worden met natte, koude kompressen (geen ijs), en eventueel paracetamol. In geval van een abces, kan chirurgische behandeling met incisie en drainage nodig zijn, eventueel in combinatie met antibiotica [1, 2]. 

Roodheid op of rondom de injectieplaats kan tijdens of kort na de injectie ontstaan
Wanneer dit minder dan een uur aanhoudt, is het waarschijnlijk een gevolg van een tijdelijke verhoogde doorbloeding van de huid. Dit is een reactie van de bloedvaten op de gegeven injectie. Soms wordt bij het vaccineren een klein bloedvat geraakt, dan kan er een bloeduitstorting ontstaan. Ook kan de huid rond de prikplaats wit worden als gevolg van een verminderde doorbloeding door het samenknijpen van oppervlakkige bloedvaatjes. Soms zie je zowel een witte als rode verkleuring op de prikplaats [3].

Zwelling op of rond de injectieplaats ontstaat door ophoping van weefselvocht in het onderhuidse bindweefsel of in de spier
Afhankelijk van de mate waarin het weefselvocht zich kan verspreiden, voelt de zwelling zacht of hard aan. De lokale zwelling kan gepaard gaan met roodheid en pijn [4].

Verharding van de huid op of rond de injectieplaats is het gevolg van het aanmaken van extra bindweefsel (fibrosevorming)
Dit gebeurt als reactie op de lokale ontsteking. Het bindweefsel is stevig en soms kan een goed afgrensbare, harde en platte schijf duidelijk voelbaar zijn op of in de huid (induratie) en soms ook zichtbaar [5]. Induratie verdwijnt spontaan in de loop van maanden [1]. Het verschil tussen induratie en de hierboven beschreven zwelling is dat induratie steviger aanvoelt en duidelijk afgrensbaar is [5]. In sommige gevallen kan onderhuids een klein, niet pijnlijk bultje overblijven (nodule) op de plek van injectie. Een nodule is een duidelijk afgrensbaar, stevig, elastisch tot vast aanvoelend bobbeltje of bultje. Meestal is er geen sprake van roodheid of warmte [6]. De tijd tussen vaccinatie en het ontstaan van een nodule is vaak niet duidelijk te bepalen. De beginnende nodule kan namelijk erg lijken op een zwelling of induratie. De nodule kan ook leiden tot een steriel abces, maar andersom komt ook voor.

Abces op of rond de injectieplaats, een kleine holte gevuld met pus, komt een enkele keer voor na vaccinatie
Abcessen ontstaan meestal weken tot maanden na vaccinatie [1, 7]. Er wordt onderscheid gemaakt tussen abcessen met een infectie als oorzaak en abcessen zonder infectie (steriele abcessen) [8]. De oorzaak van het ontstaan van steriele abcessen is onbekend, maar een vertraagd type overgevoeligheid (type IV) zou een rol kunnen spelen [7]. Een abces veroorzaakt door een infectie gaat vaak samen met koorts en zwelling van nabijgelegen lymfeklieren. Door materiaal uit het abces op kweek te zetten voordat er met een antibioticum wordt gestart, kan een verwekker worden aangetoond. Bij een steriel abces is er vaak geen koorts en lymfeklierzwelling. Bij een kweek van het materiaal uit een steriel abces wordt geen verwekker gevonden [8].

Cellulitis is een zeldzame infectie van de huid en het onderhuidse weefsel na vaccinatie
Meestal wordt dit veroorzaakt door een bacterie. De infectie kan ontstaan doordat de naald een beschadiging van de huidbarrière veroorzaakt (een port d’entrée). Bacteriën die van nature op de huid aanwezig zijn, kunnen via deze beschadiging in het onderhuidse weefsel terecht komen en daar een infectie veroorzaken. Van nature zijn er op de huid altijd bacteriën aanwezig. Deze zijn met desinfectie van de huid voorafgaand aan de vaccinatie niet altijd te verwijderen. Bij een cellulitis is er op en/of rond de injectieplaats sprake van hevige roodheid, pijn bij lichte aanraking en warmte. Daarnaast kan er sprake zijn van koorts en zwelling van naastgelegen lymfeklieren [9].


  • Vermeer P. Bijwerkingen.Assen:Koninklijke Van Gorcum BV;2002-09-23.
  • Woo EJ, Burwen DR, Gatumu SN. Extensive limb swelling after immunization: reports to the Vaccine Adverse Event Reporting System. Clinical infectious diseases : an official publication of the Infectious Diseases Society of America. 2003-08-01;37(3):351-8
  • Rümke, HC. Postvaccinatie verschijnselen: prikplaatsreacties en reactogeniciteit Tijdschrift voor Jeugdgezondheidszorg. 2020-11-11;48(6)
  • Kohl KS, et al. Swelling at or near injection site: case definition and guidelines for collection, analysis and presentation of immunization safety data. Vaccine. 2007-08-01;25(31):5858-74
  • Kohl KS, et al. Induration at or near injection site: case definition and guidelines for collection, analysis, and presentation of immunization safety data. Vaccine. 2007-08-01;25(31):5839-57
  • Rothstein E, et al. Nodule at injection site as an adverse event following immunization: case definition and guidelines for data collection, analysis, and presentation. Vaccine. 2004-01-26;22(5-6):575-85
  • Lauren CT, Belsito DV, Morel KD. Case Report of Subcutaneous Nodules and Sterile Abscesses Due to Delayed Type Hypersensitivity to Aluminum-Containing Vaccines. Pediatrics. 2016-10-01;138(4)
  • Kohl KS, et al. Abscess at injection site: case definition and guidelines for collection, analysis, and presentation of immunization safety data. Vaccine. 2007-08-01;25(31):5821-38
  • Halperin S, et al. Cellulitis at injection site: case definition and guidelines for collection, analysis, and presentation of immunization safety data. Vaccine. 2007-08-01;25(31):5803-20

Laatst bijgewerkt op 11-11-2020